Historic Pristina. Photo: Unknown
Historic Pristina. Photo: Unknown

Planiranje

Walkable map of Pristina

IKS and ESI have created a walkable map of Pristina showing all monuments mentioned on this page (opens in new window). Move your mouse over any monument for additional information. Depending on your screen resolution you will need to scroll the map in your browser.

Culture

Kultura

Former river and gardens in the center of Pristina

'Ekipe dobrovoljaca rušili su jedan sat, nakon čega su petnaest minuta igrali folklorne igre'

sećanje jednog građanina Prištine (2005)

Uništi staro - izgradi novo

Priča o Prištini posle 1945. je priča o razaranju i izgubljenim prilikama.

U prvim godinama komunizma razaranje prošlosti bilo je sastavni deo smišljene politike. "Uništi staro – izgradi novo" glasio je slogan "urbanog razvoja" iz pedesetih godina. Neko je s ponosom zabeležio u knjizi iz 1959:

"Posle Drugog svetskog rata Priština je bila tipičan orijentalni grad. Posle Oslobođenja nakon rata, Priština se ubrzano razvijala u svakom pogledu, i svakim danom izrasta u moderan grad. Stare radnje i oronula stara zdanja ubrzano su nestajala da bi na njihovom mestu nastajale lepe, visoke, moderne zgrade."

Priština (1959)

U srcu starog grada nekada beše živa čaršija sa oko 300 radnji.

At the heart of the old town there was a bustling bazaar with more than 300 shopsAt the heart of the old town there was a bustling bazaar with more than 300 shops

''Priština danas odbacuje svoje stare uspomene, udaljava se od prošlosti i postaje moderan grad – novi sociajlistički grad.'

Priština (1965)

U "oronula stara zdanja" koja su uništena spada pokriveni bazar, jedan od najvećih u regionu; duhovni centar grada, sa džamijom, glavnom katoličkom crkvom i sinagogom; stari turski hamam i veliki broj kuća iz turskog doba.

Grad je ubrzano rastao, privlačeći na desetine hiljada doseljenika.

Porast stanovništva

1486

392 porodice

1669

2,060 porodice

1902

3,760 porodice

1948

4,667 porodice

1961

9,059 porodice

1981

21,017 porodice

Izvor: internet stranica opštine Priština

Međutim, za razliku od drugih krajeva Evrope (uključujući, na primer, Sarajevo i Skoplje) ništa nije preduzeto da bi se sačuvalo staro jezgro grada koji je vekovima bio jedan od ključnih centara regiona.

We inherited a town without an identity

We inherited a town without an identity

We inherited a town without an identity

'Nasledili smo grad bez identiteta'

Kosovski zvaničnik (januar 2006)

The Catholic Church, opposite today's Grand Hotel, has been turned into a socialist shopping center

Na mestu katoličke crkve prekoputa hotela "Grand" nikao je socijalistički tržni centar.

Llukaq Mosque near today's Union Building on Mother Theresa Street, was destroyed to make room for Hotel Iliria

Džamija Lukać (Llukaq) u blizini današnjeg "Jedinstva" u Ulici majke Tereze uništena je da bi se napravio prostor za hotel "Ilirija" (nekadašnji "Božur").

'U ovom gradu bez reke
stojim kao stranac,
čašom rakije se svetim vremenu
i mislim na tebe'

'Heroj grada bez reke', pesma Miđema Keljmendija (Migjen Kelmendi)

Čak su i prirodne lepote starog grada ostale skrivene. Pedesetih godina je zatrpana reka Veluša koja je izvirala na Grmiji i tekla ka istoku. Krajem sedamdesetih zatrpana je i reka Priština koja je tekla zapadno od starog centra grada. Obe reke naprosto su pretvorene u kanalizaciju. Krajem osamdesetih Priština je postala grad bez reka i bez vidljive prošlosti.

Nasleđe uništenja

Za plansko uništenje kulturnog nasleđa Kosova odgovorne su komunističke vlasti. Nakon perioda nebrige za vreme Miloševićevog režima usledila je kampanja fizičkog uništenja spomenika kulture širom Kosova 1998/1999. U Prištini je zapaljena džamija Lap (Llapi) a u požaru su izgoreli spisi Islamske zajednice.

Srpske vlasti su 9. juna 1999. celokupnu arhivu kosovskog Instituta za zaštitu spomenika odnele za Beograd. Nijedan spis iz arhive do danas nije vraćen. Iz Muzeja Kosova je radi izložbe u Beogradu odneto 1247 arheoloških i etnoloških eksponata koji nikada nisu vraćeni Muzeju.

Međutim, ništa bolje nije bilo ni nakon 1999. godine. Nastavljeno je s praksom nebrige i nasleđem uništenja. Udruženje arhitekata Kosova objavilo je avgusta 2000. godine apel u kome se između ostalog kaže:

'Kao posledica uništenja, kao i divlje gradnje, istorijsko jezgro grada i objekti od arhitektonske i urbanističke vrednosti, u kojima se ogleda celokupno naše kulturno nasleđe, ozbiljno su ugroženi.'

Grupa nasilnika spalila je ikonostas iz 19. veka i krov srpske pravolsavne crkve svetog Nikole.

Kosovski Zakon o zaštiti spomenika kulture

Skupština Socijalističke autonomne pokrajine Kosovo je 1977. donela Zakon o zaštiti spomenika kulture.

Zakonom je naglašena potreba za očuvanjem kulturnog nasleđa. On jasno kaže da je to prvenstveno u nadležnosti Instituta za zaštitu spomenika (član 4). Institut je dužan da "preduzima mere za zaštitu spomenika kulture", kao i da se stara o registru (član 27). Zakon nalaže da za svako delovanje koje se tiče spomenika kulture ili njihove neposredne okoline mora postojati saglasnost Instituta (član 11).

Zakon jasno navodi i sankcije. Član 32 navodi da će "Institut biti ukinut ukoliko ne sprovodi aktivnosti zbog kojih je osnovan". Član 97 kaže da će "svako ko ošteti ili uništi spomenik kulture biti kažnjen novčanom ili zatvorskom kaznom u trajanju od jedne godine."

Zakon iz 1977. ni po čemu nije diskriminatorski. To nije Miloševićev zakon. Do sada nije donet neki drugi zakon koji bi ga zamenio. To znači da je on u primeni i u poslednjih šest godina.

Lista spomenika na Kosovu

Prema Zakonu iz 1977. sačinjena je lista spomenika kulture na Kosovu koja obuhvata 426 "zaštićenih" objekata. Lista ne obuhvata sve spomenike kulturno-istorijskog nasleđa. Na njoj se nalazi 106 pravolsavnih crkava ali svega 42 stambenih kuća na celom Kosovu. Zaštićen je samo jedan arhitektonski kompleks. Na listi nema nijednog objekta z prošlog veka.

Pravoslavne crkve i ostaci crkava

106

Arheološki spomenici

96

Stambeni objekti

42

Kule (tradicionalne kamene kuće)

28

Pravoslavni manastiri i ostaci manastira

23

Džamije i ostaci džamija

23

Istorijski spomenici

22*

Odeća, knjige, ostali predmeti

19

Groblja

16

Tekije i islamski mauzoleji

10

Ikone/pravoslavni ikonostasi

7

Mostovi

7

Hamami

6

Fontane

4

Katoličke crkve

3

Bazari

3

Sahat-kule

2

Mlinovi

2

Kompleksi

1

Drugo

6

Ukupno

426

*Listi je 2003. pridodato još jedno zdanje.

Cultural monumentCultural monumentCultural monumentCultural monument

Lista spomenika u Prištini

U Prištini je zakonom zaštićen 21 objekat.

Za jednu evropsku prestonicu lista je prilično kratka; ali, ako pažljivije pogledamo spisak sa 21 "zaštićenim" spomenikom kulture u Prištini, slika je još mračnija: jedno od zaštićenih zdanja je uništeno da bi se napravio prostor za zgradu PTK – kosovske pošte, u Ulici OVK br. 66. Dva arheološka mesta zatrpana su i nedostupna za posetioce. Pravoslavni ikonostas i islamska zbirka rukopisa su spaljeni.

Poslednjih meseci ESI i IKS su pokušali da lociraju svih 21 spomenika kulture u Prištini i da se uvere u stanje u kome se nalaze. Posao nije bio lak. Kosovski Institut za zaštitu spomenika i Prištinski institut, dve glavne institucije za zaštitu spomenika, barataju različitim spiskovima. Adrese ovih spomenika nisu ažurirane jer su ulice menjale imena. Nekoliko spomenika je sasvim nestalo.

  1. Džamija Sultan Mehmeta al-Fatiha
  2. Džamija Pirinaz
  3. Bazar Džamija
  4. Jašar-Pašina džamija
  5. Ikonostas crkve Svetog Nikola
  6. Parohijski dom
  7. Sahat-kula
  8. Fontana
  9. Jevrejsko groblje
  10. Temelji Starog hamama
  11. Veliki hamam
  12. Arheološko nalazište Tjertorja
  13. Muzej Kosova
  14. Kosovski Institut za zaštitu spomenika
  15. Privatna kuća u Ulici OVK
  16. Muzej Emina Đika
  17. Kuća Hiniljer
  18. Privatna kuća u Ulici Tanaska Raišića
  19. Gradska biblioteka "Hivzi Sujeljmani", Ulica OVK
  20. Privatna kuća, Ulica M. Popovića
  21. Zbirka spisa Islamske zajednice

Od 2000. godine čuju se mnogi zahtevi međunarodnih i kosovskih eksperata da se sastavi novi spisak kulturnog nasleđa na Kosovu. Utrošena su značajna sredstva za utvrđivanje značaja blizu 3000 spomenika i nalazišta, za izgradnju baze podataka i obuku osoblja u relevantnim institucijama. Prikupljanje podataka o vrednim nalazištima takođe je jedan od standarda koje je trebalo ispuniti.

Međutim, inventar čak ni do danas nije sačinjen. Izgleda da nijedna institucija ne prati stanje u kom se nalaze spomenici kulture zaštićeni zakonom. U potrazi za 76 zdanja u Prištini sa spiska načinjenog nakon rata, istraživači IKS-a su pronašli da je njih 19 nestalo od 2001.

Evropski Standardi

Alhambra - Court of the Myrtles

'Architectural heritage constitutes an irreplaceable expression of the richness and diversity of Europe's cultural heritage'

Granada Convention (1985)

 

 

 

Ministri iz Evrope sastali su se u oktobru 1985. u Granadi u Andaluziji gde su doneli rezoluciju kojom se države pozivaju na "aktivni proces konzervacije" kulturne baštine Evrope. U rezoluciji je naglašeno da je:

 

 

 

"svaka država odgovorna za zaštitu arhitektonskog nasleđa na svojoj teritoriji, bez obzira na kulturno i nacionalno poreklo, i da je konzervacija ovog nasleđa od opšte važnosti za Evropu."

Potpisnici Konvencije iz Granade (Granada Convention) obavezale su se da štite svoje kulturno nasleđe; da održavaju inventar objekata koje treba staviti pod zaštitu; i da obezbede da će obnova istorijskih gradova i naselja biti prioritet pri izradi urbanističkih planova.

Zaključci iz Granade ističu važnost 'da se u zaštićene kategorije uvrste primeri zavičajne, seoske, tehničke i industrijske arhitekture kao i arhitekture 19. i 2'. veka'. Naglašeno je da 'konzervacija i unapređenje kulturnog nasleđa treba da se zasniva na aktivnom učešću građana'. Kulturno nasleđe može biti očuvano jedino ako ga vrednim smatra i šira javnost.

Nizom evropskih konvencija i rezolucija, među kojima i Evropska povelja o arhitektonskoj baštini iz 1975, ( European Charter of Architectural Heritage), Konvencija iz Granade ( Granada Convention) iz 1985, Evropska konvencija o zaštiti arheološke baštine ( European Convention on the Protection of Archeological Heritage) iz 1992. i Konevncija o pejzažu ( Convention on Landscape) iz 2000 - dopunjuju dosledan i razrađen skup obaveza i standarda.

Oni su ujedno standardi po kojima svet i građani Kosova treba da ocenjuju rad relevantnih kosovskih institucija.

Budućnost kosovske prošlosti

Neophodno je hitno promeniti tok i otkloniti posledice decenijske prakse uništavanja. To je nužno učiniti što pre i to iz sledećih razloga:

  1. Ukoliko se smesta ne prekine s praksom uništavanja kulturne baštine Prištine (i Kosova), buduće generacije neće imati više šta da štite;
  2. Ukoliko vlasti u Srbiji ne vrate arhivsku građu Institutu za zaštitu spomenika kulture, ova institucija neće moći valjano da obavlja svoj posao;
  3. koliko vlada Kosova i civilno društvo ne pokažu spremnost da poštuju evropske standarde i da su u stanju da ove standarde i primenjuju, položaj Kosova u pregovorima o kulturnoj baštini biće neodrživa.
Preporuke

Na osnovu istraživanja koja su u toku, kao i preporuka brojnih domaćih i međunarodnih eksperata iz ove oblasti, ESI i IKS daju sledeće preporuke:

  1. Za Skupštinu Kosova Da deklaracijom pruži punu podršku poštovanju evropskih standarda iz oblasti očuvanja baštine i da zvanično usvoje zakonske standarde Saveta Evrope iz ove oblasti;
  2. Za Skupštinu Kosova Da obavi saslušanje pred skupštinkim odborom predstavnika svih relevantnih institucija (Ministarstvo kulture, Kososvki institut, Prištinski institut, Muzej Kosova, Opština Priština i drugih) kako bi se jasno utvrdilo šta je neophodno preduzeti da bi se evropski standardi efikasno primenjivali;
  3. Za Ministarstvo kulture i Ministarstvo za prostorno planiranje Da što pre održe seminar na visokom nivou u Priština kako bi celokupno Kosovo steklo uvid u značaj ovog pitanja, na kome bi se raspravljalo o konkretnim koracima za primenu Nacionalne integrisane strategije konzervacije na Kosovu, i da bi se pružila snažna politička podrška svim institucijama zaduženim za sporvođenje zakona;
  4. Za kosovski Institut za zaštitu spomenika kulture Da upotpune inventar svih postojećih zaštićenih spomenika i da taj spisak objave; da pokrenu sudske postupke u svim slučajevima kršenja važećeg zakona o zaštiti spomenika; i da tesno sarađuju sa opštinskim vlastima u oblasti prostornog planiranja i urbanističkih planova kako bi se osigurala neophodna zaštita;
  5. Za UN Da pruži punu podršku inicijativama na Kosovu u ovoj oblasti, uključujući i donošenju novog, modernijeg zakona o zaštti kulturne baštine; i da obezbedi da KTA i njena strategija za privatizaciju takođe poštuju standarde Saveta Evrope i strategije konezervacije relevantnih kososvkih institucija;
  6. Za civilno društvo na Kosovu Da doprinosi da se ovom pitanju posveti dužna pažnja, i da objasni javnosti ekonomski i društveni značaj efikasne zaštite nacionalne baštine;
  7. Za međunarodnu zajednicu Da izvrši pritisak na Beograd da vrati arhivsku građu kosovskom Institutu za zaštitu spomenika kao prvi korak u otvaranju pregovora o ovom pitanju.
O Projektu Priština

ESI je u saradnji sa IKS, novostvorenim istraživački institutom na Kosovu, pokrenuo tokom poslednjih nekoliko meseci istraživanje o socioekonomskom tkivu Prištine. U sastavu ovog projekta, analitičari ESI i IKS susreli su se sa nosiocima politika, privrednicima, predatavnicima civilnog duštva i opštinskih vlasti, kako bi istražili trendove ravoja i ispitali niz pitanja, od kulturne baštine u Prištini do ekonomskog razvoja i urbanističkog razvoja i planiranja.

Prištinski projekat deo je šireg projekta o Novoj ekonomskoj geografiji Balkana koji se realizuje u partnerstvu sa Privatnom fondacijom austrijske Erste Bankom (Erste Bank Privatstiftung). Kao rezultat ovog projekta uskoro ćebiti objavljena dva izveštaja.

Prvi će dublje analazirati identite Prištine i zaštitu kulturne baštine na Kosovu. U svetlu pregovora o konačnom statusu u Beču, smatramo da će u doglednoj budućnosti pitanje kulturne baštine biti od velikog značaja.

O IKS (Iniciativa Kosovare Për Stabilitet)

Kosovo
Return to Europe film
ESI Kosovo reports
Kosovo picture stories
Recommended reading
ESI aims to contribute to a more informed and objective debate regarding the future of Kosovo by sharing new and interesting studies. More…
Literary walk
Places
Portraits